زخم بستر آسیبی پوستی و بافتی است که به دلیل فشار طولانیمدت روی یک ناحیه از بدن ایجاد میشود و بیشتر در افرادی دیده میشود که مدت زیادی در تخت یا ویلچر هستند. این زخمها میتوانند از قرمزی ساده پوست تا آسیب عمیق به عضله و استخوان پیشرفت کنند.
اگر زخم بستر در مراحل اولیه شناسایی نشود، ممکن است به عفونت شدید، تخریب بافت و حتی تهدید جان بیمار منجر شود. شناخت درجههای مختلف زخم بستر و علائم هشداردهنده، نقش مهمی در پیشگیری و درمان بهموقع دارد.
در ادامه زخم بستر و عوارض آن را شرح میدهیم.
زخم بستر چیست و چرا ایجاد میشود؟
زخم بستر که به آن زخم فشاری نیز گفته میشود، زمانی ایجاد میشود که فشار مداوم روی یک نقطه از بدن، جریان خون آن ناحیه را کاهش دهد. کاهش خونرسانی باعث کمبود اکسیژن در بافت شده و در نهایت پوست و بافتهای زیرین آسیب میبینند.
مهمترین علتهای ایجاد زخم بستر عبارتاند از:
• بیحرکتی طولانیمدت
• فلج یا آسیب نخاعی
• بستری بودن طولانی در بیمارستان
• کاهش سطح هوشیاری
• سوءتغذیه
• بیاختیاری ادرار یا مدفوع
فشار مداوم، اصطکاک و رطوبت سه عامل اصلی در ایجاد زخم بستر هستند.
محلهای شایع ایجاد زخم بستر
زخم بستر معمولاً در نقاطی ایجاد میشود که استخوان به پوست نزدیکتر است و فشار بیشتری تحمل میکند.
شایعترین نواحی عبارتاند از:
• باسن و دنبالچه
• پاشنه پا
• کتف
• پشت سر
• پشت گوش
• ساق پا
• وسط کمر
در بیماران ویلچرنشین، ناحیه نشیمنگاه بیشترین درگیری را دارد.
درجههای مختلف زخم بستر
زخم بستر بر اساس عمق آسیب به چند مرحله تقسیم میشود. شناخت این مراحل برای تشخیص بهموقع بسیار مهم است.
مرحله اول زخم بستر
در این مرحله پوست هنوز باز نشده است اما تغییرات قابل مشاهده هستند.
ویژگیها:
• پوست قرمز میشود و با فشار سفید نمیشود
• در پوستهای تیره تغییر رنگ مشاهده میشود
• ناحیه ممکن است گرمتر یا سردتر از اطراف باشد
• احساس سوزش یا حساسیت وجود دارد
این مرحله بهترین زمان برای پیشگیری از پیشرفت زخم بستر است.
مرحله دوم زخم بستر
در این مرحله، لایه بیرونی پوست و بخشی از لایه زیرین آسیب دیده است.
نشانهها:
• زخم کمعمق و صورتیرنگ
• ظاهر شبیه تاول پر از مایع
• ممکن است تاول ترکیده باشد
در این مرحله، آسیب پوستی واضحتر است اما هنوز به بافتهای عمقی نرسیده است.
مرحله سوم زخم بستر
در این مرحله، آسیب به عمق بیشتری نفوذ میکند.
ویژگیها:
• از بین رفتن کامل پوست
• نمایان شدن چربی زیر پوست
• ظاهر زخم شبیه دهانه عمیق
• وجود بافت مرده زردرنگ
در مرحله سوم، خطر عفونت افزایش مییابد و درمان پیچیدهتر میشود.
مرحله چهارم زخم بستر
شدیدترین مرحله زخم بستر است.
نشانهها:
• آسیب تا عضله، تاندون یا استخوان
• دیده شدن بافتهای عمقی بدن
• وجود بافت مرده زرد یا سیاه
در این مرحله، زخم بستر میتواند تهدیدکننده حیات باشد و نیاز به مراقبت تخصصی دارد.
زخم بستر غیرقابل ردهبندی
گاهی سطح زخم با بافت زرد، قهوهای یا سیاه پوشیده شده است. در این حالت عمق واقعی زخم مشخص نیست و به آن زخم غیرقابل ردهبندی گفته میشود.
تا زمانی که بافت مرده برداشته نشود، تعیین مرحله دقیق ممکن نیست.
جدول مقایسه مراحل زخم بستر
| مرحله | وضعیت پوست | عمق آسیب | میزان خطر |
|---|---|---|---|
| مرحله ۱ | قرمزی بدون پارگی | سطحی | کم |
| مرحله ۲ | تاول یا زخم کمعمق | لایه سطحی | متوسط |
| مرحله ۳ | نمایان شدن چربی | عمیق | زیاد |
| مرحله ۴ | آسیب تا عضله و استخوان | بسیار عمیق | بسیار زیاد |
| غیرقابل ردهبندی | پوشیده با بافت مرده | نامشخص | بالا |
عوارض زخم بستر چیست؟
اگر زخم بستر بهموقع درمان نشود، میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
مهمترین عوارض عبارتاند از:
۱. عفونت موضعی
باکتریها به راحتی وارد زخم باز میشوند و باعث عفونت میگردند. علائم شامل:
• ترشح چرک
• بوی بد
• افزایش درد
• قرمزی اطراف زخم
۲. عفونت خونی
در موارد پیشرفته، میکروبها وارد جریان خون میشوند که به آن سپسیس (Sepsis) گفته میشود. این وضعیت میتواند با تب، لرز و افت فشار خون همراه باشد.
عفونت خونی یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به درمان فوری دارد.
۳. تخریب بافتهای عمقی
در مراحل پیشرفته، بافت عضلانی و حتی استخوان آسیب میبیند. این وضعیت میتواند به التهاب استخوان منجر شود.
۴. طولانی شدن روند درمان
درمان زخم بستر پیشرفته ممکن است ماهها طول بکشد و نیاز به پانسمان تخصصی یا جراحی داشته باشد.
۵. افزایش خطر مرگ در بیماران ضعیف
در سالمندان و بیماران با سیستم ایمنی ضعیف، زخم بستر پیشرفته میتواند جان بیمار را تهدید کند.
چه افرادی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
برخی گروهها بیشتر در معرض ابتلا هستند:
• سالمندان
• بیماران مبتلا به دیابت کنترلنشده
• افراد فلج نخاعی
• بیماران دچار شکستگی لگن
• افراد با کاهش سطح هوشیاری
در افراد فلج، به دلیل از بین رفتن حس درد، فشار طولانیمدت احساس نمیشود و زخم بستر دیر تشخیص داده میشود.
نقش جابجایی در پیشگیری از زخم بستر
بدن انسان به طور طبیعی هنگام خواب تغییر وضعیت میدهد. این جابجایی باعث کاهش فشار مداوم روی یک نقطه میشود.
در بیماران بستری این مکانیسم مختل میشود. بنابراین توصیه میشود:
• هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه وضعیت بیمار تغییر کند
• نقاط تحت فشار بررسی شوند
• در صورت مشاهده قرمزی سریع اقدام شود
جابجایی منظم مهمترین راه پیشگیری از زخم بستر است.
توصیههای مهم در مراقبت از زخم بستر
برای کاهش خطر ایجاد یا پیشرفت زخم بستر رعایت نکات زیر ضروری است:
• شستشوی ملایم پوست و خشک کردن کامل
• کاهش تماس پوست با رطوبت
• تعویض مرتب ملحفه و لباس
• بررسی روزانه پوست
• استفاده از تشکهای کاهنده فشار
رطوبت ناشی از تعریق یا بیاختیاری میتواند روند آسیب پوستی را تسریع کند.
آیا تشکهای کاهنده فشار مؤثر هستند؟
تشکهای مخصوص بیماران بستری با توزیع یکنواخت فشار، احتمال ایجاد زخم بستر را کاهش میدهند. این تشکها فشار را در نقاط مختلف بدن پخش میکنند و مانع تمرکز فشار در یک ناحیه میشوند.
با این حال، استفاده از تشک جایگزین جابجایی منظم بیمار نمیشود.
علائم هشداردهنده که نباید نادیده گرفته شوند
در صورت مشاهده موارد زیر باید فوراً اقدام شود:
• قرمزی مقاوم به فشار
• تغییر رنگ پوست
• درد یا سوزش موضعی
• ترشح یا بوی غیرطبیعی
تشخیص زودهنگام میتواند از پیشرفت زخم بستر جلوگیری کند.
بیشتر بخوانید: بهداشت پوست | ۸ نکته طلایی برای داشتن پوستی سالم
نکات پایانی درباره زخم بستر
زخم بستر یک مشکل شایع اما قابل پیشگیری در بیماران کمتحرک است. شناخت مراحل مختلف زخم بستر، بررسی روزانه پوست و جابجایی منظم بیمار میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
هرچه زخم بستر زودتر شناسایی شود، درمان آن سادهتر و کمهزینهتر خواهد بود. پیشگیری همیشه مؤثرتر از درمان زخمهای پیشرفته است.
پیام در بله
